Eski cep saati değeri: Dededen kalan saat değerli mi?

Dedenizden ya da ninenizden kalan cep saatini elinize aldığınızda içinizden hemen açıp kurmak gelebilir. Önce biraz bekleyin. Saat hakkında öğrenebileceğiniz şeylerin çoğu kasadaki küçük damgalarda, kadrandaki yazılarda ve mekanizmanın durumunda saklıdır. Bunları görmek için iyi bir ışık ve telefonunuzun kamerası çoğu zaman yeter.

Saati yumuşak bir bezin üzerine koyun. Kadranı, kasanın iki yüzünü, kurma yerini ve varsa zincirini ayrı ayrı fotoğraflayın. Fotoğrafı büyüttüğünüzde gözle seçemediğiniz damgalar belirginleşir.

Saati zarar vermeden inceleyin

Anahtarla mı, taçla mı kuruluyor?

Tepedeki küçük topuz parmaklarınızın arasında hafifçe dönüyorsa saat büyük olasılıkla taçla kuruluyordur. Topuz dönmüyorsa ve kadranda ya da arka kapağın altında küçük bir kare mil görüyorsanız anahtarla kurulan bir saatle karşı karşıya olabilirsiniz. Saatin yanından ufak bir anahtar çıktıysa atmayın, onu da saatle birlikte saklayın.

Kurma biçimini not alın, çünkü saati birine tarif ederken işinize yarar. Yaşı hakkında da kaba bir ipucu verir. Horopedia saat ansiklopedisine göre saatler 19. yüzyılın ortasına kadar anahtarla kuruluyordu, taçla çalışan anahtarsız düzeneği ise 1842'de Adrien Philippe buldu. Bu yüzden taçla kurulan bir saat büyük olasılıkla 1840'lardan sonradır. Yine de bu kesin bir tarih vermez. Anahtarla kurulan bir saatin 1842'den önce yapıldığını varsaymayın. Değeri de kurma biçimi tek başına belirlemez. Kurarken direnç hissettiğiniz anda durun. Durmuş bir saatin yayı zaten sonuna kadar kurulu olabilir.

Arka kapağı açarken

Arka kapak kimi saatte menteşeyle, kimi saatte sıkıştırmayla, kimi saatte vidayla kapanır. Kenarda tırnağınızın oturacağı küçük bir çıkıntı varsa hafifçe deneyin. Birçok saatte ilk kapağın altında ikinci bir iç kapak bulunur ve damgalar çoğu zaman bu iç yüzlerdedir. İç kapakta “Cuivre” (bakır), “Metal” ya da “Argent” (gümüş) yazması sizi yanıltmasın. İsviçre'de iç kapağın kasanın metalinden farklı olmasına izin veriliyordu.

Damgalar ne anlatıyor?

Kasadaki rakamlar metalin binde kaçının altın ya da gümüş olduğunu söyler. İsviçre'de saat kasaları için yasal ayarlar 1880 tarihli yasayla belirlenmiş, yasa 1 Ocak 1882'de yürürlüğe girmiştir. Daha önce İsviçre'de saat kasalarına resmî damga vurulmasını zorunlu kılan federal bir yasa yoktu. Bu damgalar tarih de içermez, figürlerdeki değişiklikler ancak kabaca bir dönem düşündürür. Aşağıdaki figürler bu İsviçre sistemine aittir, başka ülkelerin damgaları farklıdır.

Sayı ile figürü birlikte okuyun, çünkü ikisi de zamanla değişti. Almanya'ya gidecek kasalarda 1886 ve 1887 kararlarından sonra figür iki kez vuruldu, biri büyük biri küçük. 1933 yasasıyla da 14 ayarın standardı 583'ten 585'e çıktı, 875 ayarı kaldırıldı, 925 gümüş için ördek figürü getirildi.

Rakam tek başına kanıt sayılmaz, çünkü onu çoğu zaman üretici vurur. İsviçre sisteminde ayar ancak resmî bir kontrol bürosu metali deneyip yanına kendi damgasını vurduğunda belgelenmiş olur. Alman tipi hilal ve güneş damgaları da üretici damgasıdır. Güneş içinde taç altın kasada, hilalle birlikte taç gümüş kasada görülür. Bu işaretler Alman yasasından gelir, ama İsviçre kasasında görülmeleri saatin Almanya'ya gittiğini bile kanıtlamaz. Kasanın içinde hilal görmek de saatin Osmanlı işi olduğunu göstermez. Çoğu İsviçre kasasında kasa yapımcısının adı da bulunmaz, bazen yalnızca küçük bir işaret ya da kayıt numarası görürsünüz. Bu yüzden adın olmaması sizi kaygılandırmasın.

Gümüş damgalarını daha yakından görmek isterseniz gümüş ayar damgaları rehberine bakabilirsiniz.

Doublé ve plaqué ne demek?

Doublé ya da plaqué yazan kasa altından yapılmış değildir, altın yalnızca yüzeydedir. Fransızca TLFi sözlüğü de doublé sözcüğünü altın, gümüş ya da başka bir değerli metal katmanıyla yapılan kaplama diye tanımlar. “Plaqué or” genellikle ana metale mekanik olarak bağlanmış ya da kaynakla tutturulmuş altın levhayı, tek başına “plaqué” ise çoğunlukla çok daha ince bir elektrolitik kaplamayı anlatır. “P.O.G.” kısaltması da “plaqué or galvanique”, yani elektrolizle yapılmış altın kaplama demektir. “Plaqué or” çoğunlukla İngilizcedeki “gold filled” ya da “rolled gold” ile aynı anlama gelir. Bugünkü ABD kuralına göre “gold filled” denebilmesi için altın alaşımı kaplama mekanik yolla uygulanmış olmalı ve parçadaki metalin ağırlıkça en az yirmide biri olmalıdır. Eski saatler bu kuraldan önce yapılmış olabilir, o yüzden bu oranı kesin bilgi saymayın. Yanında “garanti ... ans” gibi bir ifade varsa bu, kaplamanın aşınmasına karşı verilen garantidir, altın miktarını göstermez.

Değeri ne artırır, ne düşürür?

Cep saatinin değerini tek bir özellik belirlemez. Aşağıdakilerin hepsi birlikte tartılır.

• Üretici: Adı ve kayıtları bilinen bir üretici alıcının ilgisini artırır. Yine de adı bilinmeyen bir saat bu yüzden değersiz sayılmaz.
• Mekanizma: Arka kapağın altındaki işçilik, okunabilen imza ya da numara ve parçaların temizliği önemlidir. Sade bir kasanın içinden çok iyi bir mekanizma çıkabilir, parlak bir kasanın içinden sıradan bir mekanizma.
• Ek işlevler: Kronograf, takvim, ay evresi ya da saati sesle vuran düzenekler ilgi çeker, ama bozulduklarında onarımları da zorlaşır.
• Durum: Emaye kadrandaki çatlak, silinmiş rakamlar, ezilmiş kasa ve aşınmış damgalar değeri düşürür.
• Çalışma durumu: Çalışan bir saat artı puan alır. Durmuş olması ise tek başına kötü haber değildir, önemli olan neden durduğudur.
• Orijinal parçalar: Kadranın, akrep ve yelkovanın, kasanın ve mekanizmanın baştan beri birlikte olması aranır. Sonradan değiştirilen parçalar koleksiyoncunun ilgisini çoğu zaman azaltır. Sotheby's'in eski kol saatleri için yazdığı durum rehberi de iyi durumu, saatin ilk satıldığı günkü hâline yakın ve bütün özgün parçalarıyla duran saat olarak tanımlar. Küçük bir örnek tepedeki zincir halkasıdır. İsviçre'de bu halkanın kasayla aynı malzemeden yapılması gerekiyordu. Altın ya da gümüş kasada halkanın ayarı kasayla uyuşmuyorsa halka sonradan değiştirilmiştir. Bu çok sık görülür, çünkü zincir kancası yumuşak metali zamanla aşındırırdı.
• Beraberindekiler: Kutu, anahtar, zincir, eski fatura ya da saatin kimden kime geçtiğini gösteren belgeler saatin geçmişini destekler.

Aileden gelen bilgileri kaybolmadan nasıl toplayacağınız için aileden kalan eşyalar rehberine göz atabilirsiniz.

Osmanlı ve Türk pazarı için yapılan saatler

Kadranda Osmanlı rakamları görmek saatin bu topraklarda yapıldığını göstermez. Bursa Uludağ Üniversitesi'nde 2020'de hazırlanan bir yüksek lisans tezi, cep saatine ilginin Avrupa'dan Osmanlı pazarı için gelen saatlerle ve 16. yüzyılda Galata'da oluşmaya başlayan saatçi kolonisinin üretimiyle arttığını anlatır. Aynı tez, bu saatlerin Topkapı Sarayı Müzesi ile Sadberk Hanım Müzesi koleksiyonlarında olduğu kadar eski saatçilerde ve özel koleksiyonlarda da bulunduğunu not eder.

Müze kayıtları da aynı tabloyu gösteriyor. Science Museum Group koleksiyonunda, 1805-1815 arasında İsviçre'de yapılmış, kırmızı ve yeşil emayeli altın kasalı bir saat var. Türk pazarı için yapıldığı belirtilen bu saatin beyaz emaye kadranındaki rakamlar kayıtta “Turkish numerals” diye geçiyor, üretici hanesinde ise “Unknown”, yani bilinmiyor yazıyor. Aynı koleksiyonda 1800 tarihli, Edward Prior'ın Türk pazarına ihraç için yaptığı dört dış kasalı bir saat de kayıtlı.

Bu iki kayıttan iki şey çıkarabilirsiniz. Osmanlı rakamı saatin nerede yapıldığını değil, en fazla kimin için yapılmış olabileceğini düşündürür. Üretici adı da her zaman bilinmeyebilir, müzedeki bir saatin kaydında bile durum böyle olabiliyor.

Bazı firma adları ise bu pazarla birlikte belgelenmiştir. Bursa Uludağ tezi, Osmanlı'ya saat gönderen İngiliz firmalar arasında Edward Prior, George Prior ve Markwick-Markham'ı sayar. Breguet ile Le Roy'u bu pazara hitap eden Fransız firmalar olarak anar. İsviçre'de Chaux-de-Fonds'daki Courvoisier firmasının da Osmanlı sarayı için cep saati ürettiğini yazar. Aynı teze göre bu saatlerin Avrupa'da yapılanlardan teknik, biçim ve kalite açısından farkı yoktur. Fark, kasalardaki resimlerde ve kadrandaki eski Türkçe rakamlardadır.

Museums Victoria koleksiyonundaki bir saatte de K. Serkisoff & Co. adı geçiyor. Kayıtta 19. yüzyılın sonuna tarihlenen bu saatin Türk pazarı için yapıldığı ve İstanbul'da K. Serkisoff & Co. tarafından satıldığı yazıyor. Kadranında Türk rakamları ve “K. Serkisoff & Co. Constantinople” yazısı, mekanizmasında ise Billodes adı var. Yani kadrandaki ad satıcının, mekanizmadaki ad başka bir firmanın olabilir. Sadberk Hanım Müzesi'ndeki bir saatin kadranında da Longines markasının yanında acentenin adı yazar. Bu adlardan birini görmek iyi bir ipucudur, ama imza tek başına saatin o firmadan çıktığını kanıtlamaz.

Rakamları ve imzaları okumak

Osmanlı rakamlarını okumak düşündüğünüzden kolaydır. 5 rakamı küçük bir daireye (٥), 0 ise noktaya (٠) benzer. Kadranın tepesinde, 12'nin yerinde ١٢ görürsünüz.

Osmanlı'da saat de bugünkü gibi sayılmıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre alaturka (ezanî) sistemde gün güneş batarken başlar ve o an saat 12.00 ya da 0.00 kabul edilir. Nisan 1912 tarihli bir genelge orduda ve resmî dairelerde alafranga saati zorunlu kıldı. 1925 tarihli 697 sayılı kanunla da gece yarısından başlayan gün bütün ülkede zorunlu oldu. Kadrandaki rakamların biçimi, saatin hangi sisteme göre kullanıldığını tek başına söylemez.

İmzayı kadranda, mekanizmanın üzerinde ve kasanın içinde arayın. Latin harfli bir ad ya da Arap harfli bir yazı görürseniz olduğu gibi fotoğraflayın ve tahmin yürütmek yerine Osmanlıca bilen birine okutun. Bir adın yapımcıya mı, satıcıya mı ait olduğu tek başına kadrandan anlaşılmayabilir, o yüzden mekanizma ve kasayla birlikte bakın.

Kapakta padişah portresi ya da tuğra da görebilirsiniz. Bu, saatin padişaha ait olduğunu tek başına göstermez. Sadberk Hanım Müzesi'ndeki 20. yüzyıl başına ait İsviçre yapımı bir saatin ön kapağında Sultan Mehmet Reşat'ın tuğrası var. Arka kapağında ise dönemin Şark Demiryolları genel müdürü Ulrich Gross'un adı yazıyor.

Saat Osmanlı dönemine ait görünüyorsa, satmadan ya da yurt dışına çıkarmadan önce kültür varlığı kurallarına da göz atın.

Altın kasa: metal değeri mi, koleksiyon değeri mi?

Altın kasalı bir saatin iki ayrı değeri vardır ve bunlar sık sık birbirine karıştırılır.

Metal değeri, kasadaki saf altının güncel fiyat üzerinden karşılığıdır. Bunun için kasanın ağırlığını ve ayarını bilmek gerekir. Saati bütün olarak tartarsanız mekanizmanın ve camın ağırlığını da saymış olursunuz, hesap olduğundan yüksek çıkar. Yalnızca kasayı tartmak için de saati sökmeyin. Kaba bir fikir edinmek isterseniz yaklaşık gramı ve ayarı altın ve gümüş hesaplama sayfasına girebilirsiniz. Gümüş kasalar için de aynı sayfa geçerlidir. Çıkan rakam yalnızca metalin yaklaşık değeridir, alış ya da satış fiyatı değildir.

Koleksiyon değeri ise saatin bütününe bakar: üretici, mekanizma, durum, özgünlük ve alıcı ilgisi. Sıradan mekanizmalı, hasarlı bir saatte metal değeri belirleyici olabilir. İyi durumda, aranan bir saatte ise koleksiyon değeri metal değerinin üzerine çıkabilir. Gümüş kasalarda metalin payı daha küçük kaldığı için saatin bütünü daha da önem kazanır.

Yapmamanız gerekenler

• Parlatmayın. Parlatma bezi ve temizlik kremi yüzeyden metal alır, damgaları silikleştirir. Silinen damga geri gelmez, aşınan yüzey de eski hâline dönmez. Sotheby's'in eski kol saatleri için yazdığı rehbere göre parlatma ince bir metal katmanını alır, değerli metal kasalarda damgaları sığlaştırabilir ya da tamamen silebilir.
• Kapağı zorlamayın. Açılmayan kapak ustanın işidir. Kenardaki bir çizik saatin üzerinde kalır.
• Ucuz onarıma acele etmeyin. Uygun olmayan parça, lehim ya da kadranın yeniden boyanması saatin özgünlüğünü kalıcı olarak bozabilir. Onarımdan önce neyin değişeceğini yazılı isteyin ve çıkan eski parçaları geri alın. Bakımı restorasyonla karıştırmayın. Sotheby's'in kol saati rehberine göre restorasyon hâlâ tartışmalı bir konudur ve birçok koleksiyoncu, kasası ya da kadranı ciddi biçimde elden geçmiş eski bir saatin değerinin çok düştüğünü düşünür. Düzenli bakımın saatin korunmasının parçası olduğunda ise herkes hemfikirdir.
• Kendi başınıza yağlamayın, suya sokmayın. Mekanizmaya kaçan yağ ya da sıvı temizleyici işi daha da zorlaştırır.
• Kadranı silmeyin. Boyalı yazılar ve imza tek bir silişte zarar görebilir.
• Parçaları dağıtmayın. Zincirin metali saatinkinden farklı olabilir, kendi damgasına ayrıca bakın. Ama bir karar verene kadar kutu, anahtar ve zinciri saatle birlikte tutun.

Elinizdeki parçanın gerçekten eski olup olmadığından emin değilseniz antika nasıl anlaşılır rehberi iyi bir başlangıçtır. Kadranın, arka kapağın içinin ve görebiliyorsanız mekanizmanın fotoğraflarıyla Estimonia'da ücretsiz bir tahmin de alabilirsiniz. Bu yalnızca bir tahmindir, ekspertiz, teklif ya da garanti yerine geçmez.

Sık sorulan sorular

Kasanın altın olup olmadığını renginden anlayabilir miyim?

Hayır, renk yanıltıcıdır, çünkü altın kaplama kasalar da altın gibi görünür. Önce damgayı ve kaplama ifadesini okuyun. Emin olamazsanız ölçümü bir kuyumcuya ya da saat ustasına bırakın, kendiniz çizerek veya asitle denemeyin.

Hiç damga bulamadım, saat değersiz mi?

Bu tek başına değersiz olduğunu göstermez. Damga iç kapakta, kirin altında ya da silinmiş olabilir. Damgasız bir kasanın metali ancak ölçümle anlaşılır.

Satmadan önce saati temizletmeli miyim?

Acele etmeyin, çünkü yapılan temizlik geri alınamaz. Saati olduğu gibi göstermek daha güvenlidir. Temizlik gerekiyorsa önce bir saat ustasıyla konuşun.

Kadrandaki Osmanlıca yazıyı fotoğraftan okutabilir miyim?

Evet, net ve yakından çekilmiş bir fotoğraf çoğu zaman yeter. Yazıyı silmeden, olduğu gibi çekip Osmanlıca bilen birine gösterin. Okunan adı kesin sonuç saymayın, çünkü ad yapımcıya da satıcıya da ait olabilir.

Kaynaklar

1. Science Museum Group: Watch with enamel case made for the Turkish market
2. Science Museum Group: Koleksiyon araması, watch turkish market (Edward Prior kaydı)
3. Bursa Uludağ Üniversitesi: Serpil Çelik, Topkapı Sarayı ve Sadberk Hanım Müzesi koleksiyonlarındaki cep saatlerini süsleyen resimlere bir bakış (yüksek lisans tezi, 2020)
4. Vintage Watchstraps (David Boettcher): Swiss Hallmarks
5. Museums Victoria: Pocket Watch - Billodes, late 19th century
6. TDV İslâm Ansiklopedisi: Saat
7. Horopedia: Winding mechanism
8. Sotheby's: A Collector's Guide to Assessing Watch Condition
9. Cornell Law School: 16 CFR 23.3, Misrepresentation as to gold content
10. CNRTL (TLFi): doublé

Bu rehber genel bilgi içindir; ekspertiz, hukuki veya mali danışmanlık değildir.